Dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, không gian mạng ngày càng phát triển, kéo theo sự gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao. Trong đó, lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng đang trở thành vấn đề đáng lo ngại với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, gây thiệt hại nghiêm trọng về tài sản và tinh thần cho người dân. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc tăng cường phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm, đồng thời hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan.
Thực trạng lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng tại Việt Nam
Hiện nay, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng diễn biến ngày càng phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn khác nhau. Các đối tượng thường lợi dụng sự thiếu cảnh giác, tâm lý lo sợ hoặc lòng tin của người dân để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản. Đáng chú ý, nhiều thủ đoạn dù đã được cảnh báo nhưng vẫn tiếp tục tái diễn và biến tướng dưới những hình thức mới. Qua thực tiễn, có thể nhận diện một số phương thức, thủ đoạn lừa đảo phổ biến như giăng bẫy bằng những cuộc gọi mạo danh, lừa đảo thông qua các sàn thương mại điện tử hay các ứng dụng vay tiền trực tuyến, đầu tư tiền ảo, chứng khoán qua các nền tảng giả mạo, …
Quy định về hình phạt đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng
Bộ luật Hình sự hiện hành không có điều luật riêng cho hành vi lừa đảo “trên không gian mạng”. Tùy bản chất hành vi, người phạm tội bị truy cứu theo Điều 174 (tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản) hoặc Điều 290 (tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản), nếu hành vi không thuộc Điều 173 và 174.
Hình phạt tăng dần theo giá trị tài sản chiếm đoạt: từ cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm ở khung thấp nhất, đến phạt tù từ 12 đến 20 năm ở khung cao nhất. Riêng Điều 174 còn có thể phạt đến tù chung thân khi chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên.
Vướng mắc trong xử lý hình sự
Việc xác định trách nhiệm hình sự đối với hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng hiện nay còn gặp nhiều khó khăn do tính chất phức tạp và đặc thù của môi trường mạng. Trước hết, các đối tượng thường sử dụng tài khoản giả mạo, thông tin cá nhân không chính chủ, sim điện thoại rác hoặc máy chủ đặt ở nước ngoài nhằm che giấu danh tính và hành vi phạm tội. Điều này gây trở ngại trong quá trình xác minh chủ thể thực hiện hành vi, thu thập chứng cứ và truy vết dòng tiền bị chiếm đoạt.
Bên cạnh đó, trong nhiều vụ việc, hành vi phạm tội được thực hiện thông qua nhiều khâu, với sự tham gia của nhiều cá nhân như người tạo lập tài khoản, người cung cấp thông tin, người nhận và luân chuyển tiền. Việc phân định vai trò, mức độ tham gia và ý thức chủ quan của từng người để xác định trách nhiệm hình sự không phải lúc nào cũng rõ ràng. Đặc biệt, đối với những người cho thuê, mua bán hoặc đứng tên tài khoản ngân hàng nhưng không trực tiếp thực hiện hành vi lừa đảo, việc xác định họ có đồng phạm hay chỉ vi phạm nghĩa vụ pháp lý khác cần được xem xét trên cơ sở chứng cứ cụ thể.
Vướng mắc trong thu hồi tài sản
Thu hồi tài sản trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng là quá trình cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp tố tụng để truy tìm, thu giữ, kê biên, phong tỏa và xử lý tài sản có nguồn gốc từ hành vi phạm tội, nhằm hoàn trả cho người bị hại hoặc xử lý theo quy định pháp luật.
Ngoài ra, việc xác định trách nhiệm hoàn trả tài sản và bồi thường thiệt hại cũng đặt ra nhiều vấn đề khi tiền chiếm đoạt đã bị chuyển qua nhiều tài khoản, rút tiền mặt hoặc chuyển ra nước ngoài. Trong khi đó, người trực tiếp thực hiện hành vi lừa đảo có thể không còn khả năng khắc phục hậu quả, khiến quyền lợi của người bị hại khó được bảo đảm. Những khó khăn này cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, tổ chức tín dụng và đơn vị cung cấp dịch vụ trên không gian mạng nhằm nâng cao hiệu quả xác minh, xử lý và thu hồi tài sản trong các vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Kiến nghị
Để nâng cao hiệu quả xử lý hình sự và thu hồi tài sản trong các vụ án lừa đảo trên không gian mạng, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau.
Thứ nhất, tăng cường phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng, ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và doanh nghiệp viễn thông, nền tảng số. Việc chia sẻ thông tin, truy vết dòng tiền và phong tỏa tài khoản cần được thực hiện nhanh chóng, kịp thời, bởi tiền bị chiếm đoạt thường được chuyển qua nhiều tài khoản chỉ trong thời gian rất ngắn.
Thứ hai, siết chặt quản lý tài khoản và thuê bao. Các tổ chức tín dụng, nhà mạng cần tăng cường xác thực danh tính khi mở tài khoản, đăng ký sim; kịp thời phát hiện, cảnh báo và xử lý các giao dịch, tài khoản có dấu hiệu bất thường.
Thứ ba, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong điều tra, truy vết và thu hồi tài sản, nhất là khi tiền bị chuyển ra nước ngoài hoặc đối tượng sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài.
Thứ tư, nâng cao nhận thức và kỹ năng nhận diện lừa đảo của người dân, khuyến khích người bị hại trình báo sớm và lưu giữ chứng cứ (tin nhắn, cuộc gọi, sao kê chuyển tiền) để cơ quan chức năng kịp thời xử lý.


