English
1. Mua sắm tập trung là gì?
2. Điều kiện áp dụng mua sắm tập trung
3. Sự mở rộng về hình thức lựa chọn nhà thầu đối với những gói thầu áp dụng mua sắm tập trung
Trong nhiều năm qua, ngành y tế tồn tại một nghịch lý rằng mặc dù ngân sách đã được bố trí, nhu cầu vật tư luôn cấp thiết, nhưng không ít bệnh viện tuyến dưới vẫn rơi vào tình trạng thiếu thuốc và trang thiết bị trầm trọng. Nguyên nhân chủ yếu không nằm ở năng lực chuyên môn, mà lại xuất phát từ những vướng mắc về thủ tục.
Dưới khung pháp luật Đấu thầu năm 2023, việc chỉ cho phép các đơn vị mua sắm tập trung phải áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi trong gần như tất cả mọi trường hợp đã biến một công cụ ưu việt thành một cỗ máy cồng kềnh, chậm chạp, đẩy chuỗi cung ứng y tế trên diện rộng rơi vào nguy cơ đứt gãy. Thế nhưng, lối mòn bế tắc ấy nay đã chính thức được phá bỏ. Sự ra đời của Luật số 90/2025/QH15 và Nghị định 214/2025/NĐ-CP đã đem lại những thay đổi mang tính “cách mạng” về cơ chế, cởi trói toàn diện cho bộ máy mua sắm tập trung, trao trả lại sự chủ động và tính linh hoạt sống còn để bảo vệ sự ổn định của cả hệ thống y tế. Vậy, quy định mới đó cụ thể là gì và đã tạo ra những chuyển biến tích cực như thế nào đối với cơ chế mua sắm tập trung, đặc biệt trong lĩnh vực y tế? Bài viết này sẽ đi sâu phân tích nhằm làm rõ các khía cạnh nêu trên.
1. Mua sắm tập trung là gì?
Mua sắm tập trung là một loại mô hình tổ chức mua sắm mà trong đó, nhu cầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ của nhiều cơ quan, tổ chức, đơn vị được tổng hợp lại thành một hoặc một số gói thầu chung, do một đơn vị mua sắm tập trung đứng ra thực hiện.
Về bản chất, đây là cơ chế Nhà nước thay vì để từng đơn vị mua sắm riêng lẻ thì tiến hành “gom cầu” để tạo ra quy mô mua sắm lớn hơn, qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế thông qua lợi thế về giá, giảm chi phí tổ chức đấu thầu, đồng thời tăng tính chuyên nghiệp, minh bạch và kiểm soát trong quá trình mua sắm công.
2. Điều kiện áp dụng mua sắm tập trung
Để có thể áp dụng cơ chế mua sắm tập trung, căn cứ khoản 1 Điều 53 Luật Đấu thầu 2023, gói thầu phải đáp ứng 02 điều kiện bắt buộc.
“Điều 53. Mua sắm tập trung
1. Mua sắm tập trung được áp dụng khi đáp ứng đủ các điều kiện sau đây:
a) Hàng hóa, dịch vụ cần mua sắm với số lượng lớn, chủng loại tương tự ở một hoặc nhiều cơ quan, tổ chức, đơn vị.
Trường hợp mua thuốc hiếm, thuốc cần mua với số lượng ít có thể áp dụng hình thức mua sắm tập trung để bảo đảm có đủ thuốc phục vụ nhu cầu khám bệnh, chữa bệnh;
b) Thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung quy định tại khoản 2 Điều này.”
Điều kiện thứ nhất, về mặt tính chất và quy mô của gói thầu. Để được áp dụng hình thức mua sắm tập trung, hàng hóa, dịch vụ cần mua sắm phải có số lượng lớn, chủng loại tương tự ở một hoặc nhiều cơ quan, tổ chức, đơn vị. Điều kiện này nhằm phát huy tác dụng của việc mua sỉ, tạo lợi thế cho việc đàm phán giá theo hướng có lợi nhất cho ngân sách Nhà nước. Ngoại lệ của điều kiện này là trường hợp cơ quan, tổ chức, đơn vị cần mua thuốc hiếm, thuốc cần mua với số lượng ít, để kịp thời phục vụ nhu cầu khám, chữa bệnh, những đối tượng này có thể áp dụng hình thức mua sắm này.
Điều kiện thứ hai, hàng hóa, dịch vụ trong gói thầu phải thuộc danh mục hàng hóa dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung do cấp có thẩm quyền ban hành, được quy định trong khoản 2 Điều 53, Luật Đấu thầu 2023. Điều kiện này giữ vai trò ấn định rõ trách nhiệm của các cơ quan đầu mối, tránh tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm khi phải tổ chức những gói thầu quy mô lớn, tính chất phức tạp cao.
“Điều 53. Mua sắm tập trung
“…
2. Thẩm quyền ban hành danh mục hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung được quy định như sau:
a) Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành danh mục mua sắm tập trung cấp quốc gia đối với thuốc; danh mục mua sắm tập trung cấp quốc gia đối với thiết bị y tế, vật tư xét nghiệm trong trường hợp cần thiết;
b) Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành danh mục hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung cấp quốc gia, trừ danh mục do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành theo quy định tại điểm a khoản này; (được hướng dẫn bởi Thông tư 69/2024/TT-BTC về việc quy định danh mục hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung cấp quốc gia)
c) Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, cơ quan khác ở Trung ương, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành danh mục hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung (bao gồm cả danh mục thuốc, thiết bị y tế, vật tư xét nghiệm) thuộc phạm vi quản lý của mình, trừ hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục mua sắm tập trung cấp quốc gia do Bộ trưởng Bộ Y tế, Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành theo quy định tại điểm a và điểm b khoản này.
…”
Nội dung tại Điểm a khoản 2 Điều 53, Luật Đấu thầu 2023 được hướng dẫn bởi Thông tư 04/2024/TT-BYT và Thông tư 01/2026/TT-BYT về danh mục mua sắm tập trung cấp quốc gia đối với thiết bị y tế, vật tư xét nghiệm.
Nội dung tại Điểm b khoản 2 Điều 53, Luật Đấu thầu 2023 được hướng dẫn bởi Thông tư 69/2024/TT-BTC về việc quy định danh mục hàng hóa, dịch vụ áp dụng mua sắm tập trung cấp quốc gia
Có thể thấy, mua sắm tập trung là một mô hình không mới khi đã được quy định chi tiết trong Luật Đấu thầu 2023. Nhưng kể từ giai đoạn 2025 đến nay, với sự ra đời của Luật số 90/2025/QH15 ngày 25/06/2025 (sửa đổi, bổ sung một số điều của luật đấu thầu, luật đầu tư theo phương thức đối tác công tư, luật hải quan, luật thuế giá trị gia tăng, luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, luật đầu tư, luật đầu tư công, luật quản lý, sử dụng tài sản công) và Nghị định 214/2025/NĐ-CP (quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu), chế định về mua sắm tập trung đã có một số thay đổi quan trọng tiêu biểu.
3. Sự mở rộng về hình thức lựa chọn nhà thầu đối với những gói thầu áp dụng mua sắm tập trung
Căn cứ vào khoản 3 Điều 53 Luật Đấu thầu 2023, có thể thấy mua sắm tập trung trong hầu hết các trường hợp chỉ được phép triển khai thông qua hình thức đấu thầu rộng rãi. Chỉ trong số những trường hợp thực sự cấp thiết, nhằm đề phòng, phòng chống dịch bệnh thì đơn vị mua sắm tập trung mới được áp dụng hình thức chỉ định thầu để lựa chọn nhà thầu. Hoặc trong các trường hợp hàng hóa thuộc danh mục mua sắm tập trung đáp ứng điều kiện đàm phán giá thì được áp dụng hình thức đàm phán giá.
Cho đến cột mốc Luật số 90/2025/QH15 được thông qua, tại Điểm a, khoản 30, Điều 1, Quốc hội đã chính thức giao quyền quy định các hình thức lựa chọn nhà thầu đối với gói thầu áp dụng hình thức mua sắm tập trung cho Chính phủ.
“Điều 1. Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu
…
30. Sửa đổi, bổ sung một số khoản của Điều 53 như sau:
a) Sửa đổi, bổ sung khoản 3 như sau:
“3. Hình thức lựa chọn nhà thầu đối với gói thầu áp dụng mua sắm tập trung được thực hiện theo quy định của Chính phủ.”
…”
Với tiền đề đó, thông qua Nghị định 214/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành luật đấu thầu về lựa chọn nhà thầu, dưới sự chỉ đạo của Chính phủ, từ việc đơn vị mua sắm tập trung chỉ được áp dụng 03 hình thức, chủ đạo là đấu thầu rộng rãi và chỉ được phép chỉ định thầu, đàm phán giá trong những trường hợp rất hạn chế để lựa chọn nhà thầu, thì giờ đây, số lượng hình thức lựa chọn nhà thầu được phép áp dụng đã mở rộng đáng kể.
“Điều 89. Nguyên tắc mua sắm tập trung
…
3. Mua sắm tập trung được thực hiện thông qua hình thức đấu thầu rộng rãi. Trường hợp hàng hóa thuộc danh mục mua sắm tập trung đáp ứng điều kiện áp dụng hình thức chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, đàm phán giá, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt theo quy định tại khoản 1 Điều 23, khoản 1 Điều 24, khoản 1 Điều 28, Điều 29 của Luật Đấu thầu và khoản 1 Điều 78, Điều 81, Điều 84 của Nghị định này thì được áp dụng các hình thức tương ứng.
…”
Theo khoản 3, Điều 89, Nghị định 214/2025/NĐ-CP, đối với gói thầu mua sắm áp dụng mua sắm tập trung, đơn vị mua sắm giờ đây được linh động áp dụng một trong 05 hình thức lựa chọn nhà thầu, bao gồm đấu thầu rộng rãi, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, đàm phán giá, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt, với điều kiện gói thầu đáp ứng được các điều kiện tương ứng với mỗi hình thức theo quy định pháp luật.
Kết luận
Dưới khung pháp luật Đấu thầu năm 2023, việc các đơn vị mua sắm tập trung chủ yếu chỉ được áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi đã vô tình biến một công cụ quản lý ưu việt thành một quy trình cứng nhắc, kéo dài thời gian đưa hàng hóa đến tay các cơ sở y tế. Sự ra đời của Luật số 90/2025/QH15 và Nghị định 214/2025/NĐ-CP đã chính thức phá bỏ lối mòn đó khi ngày nay, các đơn vị mua sắm tập trung được phép linh hoạt lựa chọn giữa 05 hình thức: đấu thầu rộng rãi, chỉ định thầu, chào hàng cạnh tranh, đàm phán giá và lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt. Đây không chỉ là sự mở rộng về kỹ thuật, mà còn là sự thay đổi đáng kể về tư duy điều hành, từ kiểm soát chặt hình thức sang kiểm soát kết quả và tính phù hợp.
Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận rằng việc mở rộng hình thức lựa chọn nhà thầu đi kèm với rủi ro tiềm ẩn. Nếu không có cơ chế giám sát minh bạch và chế tài đủ mạnh, các hình thức như chỉ định thầu hoặc chào hàng cạnh tranh có thể bị lạm dụng, dẫn đến thiếu công bằng, tham nhũng vặt hoặc lợi ích nhóm. Do đó, các đơn vị mua sắm tập trung cần được tập huấn kỹ về điều kiện áp dụng từng hình thức, đồng thời tăng cường công khai hồ sơ lựa chọn nhà thầu để tạo sự giám sát từ cộng đồng và các cơ quan kiểm toán.
Về phía các bệnh viện tuyến dưới và cơ sở y tế, đây là cơ hội lớn để chủ động phối hợp với đơn vị mua sắm tập trung, rút ngắn thời gian chờ đợi, giảm áp lực tồn kho và đảm bảo nguồn cung thuốc, vật tư thiết yếu. Tuy nhiên, các đơn vị này cũng cần nâng cao năng lực dự báo nhu cầu và báo cáo kịp thời, tránh tình trạng dù có cơ chế mới nhưng vẫn chậm vì đầu mối không theo kịp.
