English
Trong thực tế, không ít trường hợp các đối tượng thực hiện hành vi mua bán ma túy “giả” nhằm trục lợi hoặc do nhầm lẫn. Vậy việc mua bán một chất không phải ma túy nhưng được cho là ma túy có bị coi là tội phạm hay không? Vấn đề này phụ thuộc vào ý thức của người thực hiện hành vi. Bài viết dưới đây sẽ phân tích các quy định pháp luật liên quan và đưa ra nhận định về hậu quả pháp lý của hành vi mua bán ma túy giả.
1. Ma túy giả là gì?
Thuật ngữ “ma túy giả” không được định nghĩa cụ thể trong luật, nhưng có thể hiểu là những chất không nằm trong danh mục ma túy (không phải chất gây nghiện hoặc hướng thần theo quy định) nhưng được ngụy tạo, mạo danh thành ma túy. Ví dụ: trộn bột mì, đường hoặc các chất vô hại khác rồi đóng gói, rao bán như heroin hoặc ma túy đá.
Việc buôn bán “ma túy giả” thường xảy ra với mục đích lừa đảo người mua hoặc do một bên nhầm lẫn tưởng rằng đó là ma túy thật. Dù trong cả hai trường hợp không có ma túy thật được giao dịch, nhưng pháp luật vẫn có hướng xử lý hình sự nhất định nhằm ngăn ngừa hành vi nguy hiểm cho xã hội.
2. Mua bán ma túy giả thì bị xử phạt như thế nào?
2.1. Trường hợp người bán tưởng nhầm là ma túy thật
Pháp luật xét đến tình huống người thực hiện hành vi nghĩ rằng chất họ mua bán là ma túy thật, nhưng thực tế đó không phải ma túy. Đây có thể là trường hợp người bán bị nhầm lẫn (ví dụ: mua phải chất giả từ trước và tin đó là ma túy để bán lại), hoặc một phi vụ do cơ quan chức năng dàn dựng (giao chất giả để bắt quả tang). Điều quan trọng là ý thức chủ quan của người phạm tội: họ tin rằng mình đang mua bán ma túy thật.
Theo hướng dẫn tại khoản 2 Điều 1 Thông tư liên tịch số 08/2015/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC-BTP: “Nếu chất được giám định không phải là chất ma túy hoặc không phải là tiền chất dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy, nhưng người thực hiện hành vi phạm tội ý thức rằng chất đó là chất ma túy hoặc chất đó là tiền chất dùng vào việc sản xuất trái phép chất ma túy, thì tùy hành vi phạm tội cụ thể mà truy cứu trách nhiệm hình sự người đó theo tội danh quy định tại khoản 1 của điều luật tương ứng đối với các tội phạm về ma túy.”
Nói cách khác, pháp luật coi đây là hành vi phạm tội ma túy ở mức độ cơ bản (khoản 1) dù không có ma túy thật, bởi người phạm tội đã có ý định và hành vi nguy hiểm tương tự như khi mua bán ma túy thật.
Chẳng hạn, nếu một đối tượng tưởng nhầm bột mì là ma túy và mang bán cho người khác, khi bị bắt, dù kết quả giám định cho thấy bột mì không phải ma túy, đối tượng này vẫn bị xử lý về tội “Mua bán trái phép chất ma túy”. Tuy nhiên, do không xác định được trọng lượng ma túy thực tế (vì không có ma túy thật), nên việc truy cứu sẽ áp dụng theo khoản 1 Điều 251 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Tội mua bán trái phép chất ma túy).
2.2. Trường hợp người bán biết rõ là ma túy giả
Ngược lại với trường hợp trên, nếu người bán nhận thức rõ ràng rằng chất mình bán không phải ma túy, nhưng cố tình làm cho người mua tin đó là ma túy thật để chiếm đoạt tiền, thì hành vi này không bị xem là “tội phạm ma túy” mà chuyển thành tội phạm xâm phạm sở hữu – cụ thể là tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Thông tư liên tịch 08/2015 đã nêu rõ: “Trường hợp một người biết là chất ma túy giả nhưng làm cho người khác tưởng là chất ma túy thật nên mua bán, trao đổi… thì người đó không bị truy cứu TNHS về tội phạm ma túy mà bị truy cứu TNHS về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.
Ở đây, mục đích của người bán hoàn toàn khác trường hợp trước: họ không nhằm mục đích mua bán ma túy thật, mà sử dụng sự lừa dối (giả vờ đó là ma túy) để chiếm đoạt tiền của người mua. Do vậy, hành vi này thỏa mãn yếu tố của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025). Người phạm tội sẽ bị xử lý hình sự về tội danh này thay vì tội ma túy.
3. Người mua ma túy giả có bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Thông thường, người mua ma túy (để sử dụng hoặc nhằm bán lại) cũng là hành vi vi phạm pháp luật. Trường hợp người mua không biết đó là giả và tin rằng mình đang mua ma túy thật, thì về mặt pháp lý người này vẫn bị xem là đã cố ý thực hiện hành vi phạm tội về ma túy. Họ có thể bị truy cứu về tội danh tương ứng, chẳng hạn tội tàng trữ, vận chuyển hoặc mua bán trái phép chất ma túy (tùy hành vi cụ thể), áp dụng ở khung hình phạt khoản 1 của điều luật tương ứng.
Ví dụ, một cá nhân mua một gói “ma túy” về để sử dụng, sau đó bị công an bắt và giám định xác định gói đó chỉ là đường hoặc bột mì. Nếu có đủ chứng cứ chứng minh người này nghĩ rằng mình mua ma túy để sử dụng trái phép, thì họ vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tàng trữ trái phép chất ma túy (khoản 1 Điều 249 BLHS 2015) hoặc tội danh phù hợp khác. Mức hình phạt cụ thể cũng sẽ thuộc khung cơ bản (do không có ma túy thật để tính khối lượng).
Tuy nhiên, trên thực tế việc truy cứu người mua trong tình huống này có thể phức tạp hơn người bán. Cơ quan chức năng phải căn cứ vào lời khai, tài liệu, chứng cứ cụ thể để xác định ý thức của người mua. Nếu người mua chủ động tố cáo người bán sau khi phát hiện ma túy giả, họ có thể đối mặt với nguy cơ bị xử lý về hành vi mua ma túy trước đó của mình.
Do vậy, tình huống này thường được xem xét thận trọng: người mua vừa là người bị hại của hành vi lừa đảo (bị lừa mất tiền), nhưng đồng thời cũng có hành vi vi phạm pháp luật về ma túy. Trong nhiều trường hợp, nếu rõ ràng người mua có ý định mua ma túy để sử dụng, họ vẫn bị xử lý về tội tàng trữ trái phép chất ma túy (dạng phạm tội chưa đạt nếu tang vật không phải ma túy thật).
4. Kết luận
Từ các phân tích trên có thể thấy, mua bán ma túy giả vẫn có thể cấu thành tội phạm – hoặc là tội phạm về ma túy hoặc là tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tùy thuộc vào nhận thức và mục đích của người thực hiện hành vi. Pháp luật Việt Nam không bỏ trống khoảng trống nào để kẻ phạm tội có thể lợi dụng việc “không có ma túy thật” nhằm trốn tránh trách nhiệm. Việc này thể hiện chủ trương xử lý nghiêm khắc tội phạm ma túy (ngay cả ở giai đoạn chuẩn bị, thử thực hiện) đồng thời đảm bảo công bằng khi phân biệt với hành vi chỉ đơn thuần lừa đảo vì động cơ vụ lợi.
Do vậy, không nên tham gia vào bất kỳ hoạt động mua bán, tàng trữ hay vận chuyển trái phép chất ma túy nào – kể cả dưới dạng “giả”. Nếu bị lôi kéo vào các hành vi liên quan đến ma túy, mỗi cá nhân cần ý thức rằng hậu quả pháp lý rất nghiêm trọng.
Trường hợp vô tình mua phải ma túy giả, người mua cũng nên cân nhắc hợp tác với cơ quan điều tra, nhưng cần hiểu rõ rằng bản thân mình cũng có hành vi vi phạm pháp luật. Tốt nhất, hãy tránh xa ma túy và các giao dịch mập mờ ngay từ đầu để không rơi vào cảnh “tiền mất, tật mang” và vướng vòng lao lý.